एआईबाट गीत-सङ्गीतको अनधिकृत पुनःउत्पादन बढ्दो, कस्तो छ सर्जकको अधिकार र चोरी गर्नेलाई सजायको व्यवस्था ?

प्रतिलिपि अधिकार ऐन, २०५९ को दफा ६ (१) ले कुनै पनि रचनाको आर्थिक अधिकारको पहिलो धनी स्वयं रचयिता हुने व्यवस्था गरेको छ । 

साथै, ऐनको दफा (५) अनुसार प्रतिलिपि अधिकार प्राप्त गर्न रचना दर्ता गराउनैपर्ने अनिवार्य व्यवस्था छैन । सिर्जना हुनासाथ त्यसमा स्रष्टाको अधिकार स्वतः स्थापित हुन्छ ।

उक्त ऐनको दफा २५ मा प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन भएको हुने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ । यसको उपदफा (१) (क) मा भनिएको छ, “रचयिता वा प्रतिलिपि अधिकार धनीको अनुमति प्राप्त नगरी वा अनुमति प्राप्त गरेको भए तापनि सम्झौता वा अनुमतिपत्रमा उल्लेख भएको सर्तको उल्लङ्घन गरी आर्थिक लाभ उठाई वा नउठाई व्यापारिक वा अन्य कुनै उद्देश्यले आफ्नो हक नपुग्ने रचना वा ध्वनिअङ्कनको प्रतिलिपिहरू उत्पादन गरी बिक्री वितरण वा सार्वजनिक सञ्चार गरेमा वा भाडामा दिएमा ।”

यस्तै (ख) र (ग) मा अर्काको रचनाले आर्जित गरेको प्रतिष्ठाको फाइदा उठाउने नियतले त्यस्तो रचनाको अनुकरण गरी विज्ञापन वा प्रचार प्रसार गरेमा र अर्काको रचनाको स्वरूप वा भाषाको माध्यम परिवर्तन गरी आर्थिक लाभ उठाउने उद्देश्यले अर्कै विषय वा प्रकृतिको रचना निर्माण गरेमा समेत प्रतिलिपि अधिकार उल्लङ्घन भएको हुने उल्लेख छ । 

ऐनको दफा ८ (ग) ले आफ्नो रचनाको स्वरूप बिगार्ने, तोडमोड गर्ने वा स्रष्टाको प्रतिष्ठामा आँच पुर्‍याउने कार्य रोक्ने नैतिक अधिकार स्रष्टासँग सुरक्षित रहने व्यवस्था गरेको छ । 

सिर्जना चोरी भएमा के गर्ने?

यदि तपाईंको रचना एआईमार्फत अनधिकृत रूपमा प्रयोग भएको पाइएमा उजुरी दिन सक्नु हुनेछ । यसका लागि सङ्गीत रोयल्टी सङ्कलन समाज (एमआरसीएसएन) मा उजुरी दिनु राम्रो विकल्प हो । 

नेपालमा सङ्गीतको प्रतिलिपि अधिकार र रोयल्टी व्यवस्थापन गर्ने इजाजतप्राप्त एक मात्र संस्था ‘सङ्गीत रोयल्टी सङ्कलन समाज नेपाल’ हो । समाजका प्रमुख कार्यकारी अधिकारी (सीईओ) सागर पाण्डेका अनुसार एआईमार्फत बिना अनुमति प्रयोग भएका गीत-सङ्गीतबारे सर्जकले उजुरी दिन सक्छन् । 

सर्जकले समाजको कार्यालयमा स्वयं उपस्थित भएर वा लिखित औपचारिक उजुरी दर्ता गराउन सक्नेछन् । उजुरीमा स्रष्टाले अनधिकृत रूपमा हालिएको एआई गीतलाई सामाजिक सञ्जाल वा डिजिटल प्लेटफर्मबाट पूर्ण रूपमा हटाउन लगाउन वा उक्त एआई गीतले कमाएको वा कमाउने आर्थिक लाभको रोयल्टी आफूले पाउने दाबी गर्न सक्छन् । 

पाण्डेका अनुसार पछिल्लो पाँच महिनादेखि डिजिटलाइजेसनमा केन्द्रित भएको समाजले विभिन्न प्लेटफर्ममा राखिएका एआई निर्मित गीतहरूको निरन्तर निगरानी गरिरहेको छ । “सर्जकको आवेदन आएमा हामी ती सामग्रीलाई प्लेटफर्मबाटै टेकडाउन गर्छौँ वा रोयल्टी क्लेम गरेर सर्जकलाई दिलाउँछौँ,” पाण्डेले भने ।

प्रहरी र अदालतमा कानुनी कारबाही अघि बढाउन सकिने

प्रतिलिपि अधिकार ऐन अनुसार सिर्जना चोरी फौजदारी कसुर समेत हो । स्रष्टाले प्रमाणसहित नजिकको प्रहरी कार्यालयमा उजुरी दिन सक्छन् । ऐनको दफा (३२) मा गरिएको व्यवस्था अनुसार प्रहरीले त्यस्ता गैरकानुनी सामग्री वा उत्पादनमा प्रयोग भएका उपकरण जफत गर्न सक्छ ।

प्रतिलिपि अधिकार ऐनको दफा ३८ अनुसार आफ्नो अधिकार उल्लङ्घन भएको थाहा पाएको मितिले तीन महिनाभित्र उजुरी दिइसक्नु व्यवस्था गरेको छ । 

सजाय र क्षतिपूर्ति 

ऐनको दफा २७ अनुसार अनधिकृत रूपमा पुन:उत्पादन गर्नेलाई पहिलो पटक १० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा ६ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ । दोस्रो पटकदेखि प्रत्येक पटक २० हजारदेखि २ लाख रुपैयाँसम्म जरिबाना वा १ वर्षसम्म कैद हुन सक्छ । साथै, पीडित स्रष्टालाई परेको नोक्सानीको क्षतिपूर्ति समेत भराइदिने कानुनी प्रावधान छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि आईपीआई नम्बर

डिजिटल संसारमा आफ्नो सिर्जना विश्वव्यापी रूपमा सुरक्षित राख्न र रोयल्टी सुनिश्चित गर्न स्रष्टासँग आईपीआई नम्बर (इन्ट्रेस्टेड पार्टिज इन्फर्मेसन नम्बर) हुनु अत्यावश्यक छ ।

आईपीआई नम्बर सङ्गीत क्षेत्रका गीतकार, सङ्गीतकार र प्रकाशकलाई प्रदान गरिने एक पहिचान कोड हो, जुन एउटा स्रष्टाको जीवनकालमा एउटै मात्र हुन्छ । यो विश्वभरका लेखक तथा सङ्गीतकार समाजहरूको महासंघ (सीआईएसएसी)  द्वारा व्यवस्थापन गरिन्छ । स्रष्टाले सङ्गीत रोयल्टी सङ्कलन समाजको सदस्यता लिएपछि यो नम्बर स्वतः प्राप्त हुन्छ । यो जीवनभरका लागि एउटै रहने स्थायी नम्बर हो, जसले उस्तै नाम भएका लाखौँ सर्जकहरू बिच तपाईंको वास्तविक पहिचान खुलाउँछ ।

सङ्गीत रोयल्टी सङ्कलन समाजले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एजेन्सी ‘विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठन’ (डब्लूआईपीओ) को डब्लूआईपीओ कनेक्ट प्रणालीमार्फत काम गर्छ । स्रष्टाको आईपीआई नम्बर भएपछि उनीहरूको गीत विश्वव्यापी डेटाबेसमा आईएसडब्लूसीद्वारा दर्ता हुन्छ । 

हालसम्म सङ्गीत रोयल्टी सङ्कलन समाजले संसारका अन्य देशमा रहेका आफू जस्तै संस्थासँग सम्झौता गरेर ती देशका रचियताको सङ्गीत नेपाली भूभागमा बजेमा रोयल्टी सङ्कलन गरेर पठाउने र ती देशमा नेपाली रचियताको सङ्गीतले कमाएको रोयल्टी ती संस्थाहरूबाट नेपालसम्म ल्याउने काम गरिरहेको सीईओ सागर पाण्डेले बताए । यसरी अन्य देशमा नेपाली गीत बज्दा वा एआईमार्फत प्रयोग हुँदा त्यसको पहिचान गरी रोयल्टी सिधै सम्बन्धित नेपाली स्रष्टाको खातामा पुर्‍याउन सम्भव हुने उनले जानकारी दिए ।