तिब्बती गतिविधि हुनसक्ने भन्दै लुम्बिनीको कार्यक्रममा बढाइयो सुरक्षा चासो

लुम्बिनीमा आयोजना भएको यो कार्यक्रम दक्षिण एसियाकै पहिलो रहेको दाबी आयोजकको छ । यसभन्दा अघि यो कार्यक्रममा दक्षिण अफ्रिकामा भएको थियो । त्योभन्दा अघि भने स्पेनको बार्सिलोनामा भएको थियो ।

यस किसिमको कार्यक्रमले पर्यटन विकासमा टेवा पुग्ने दाबी आयोजकको छ । सँगैसँगै यसलाई सुरक्षा तथा भूराजनीतिक कोणबाट विश्लेषण गरिएको छ । यहाँ हुनसक्ने गतिविधिलाई लिएर सुरक्षा निकायहरूले सूक्ष्म निगरानी बढाएका छन् । कार्यक्रममा हरेकजसो गतिविधि सुरक्षा निकायको नोटिसमा रहन्छन् ।

सुरक्षा संयन्त्रले कार्यक्रममा उपस्थित हुने केही व्यक्तिहरूको पृष्ठभूमि र नेपालको एक चीन नीतिमा पर्न सक्ने असरलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने औंल्याएका छन् । कार्यक्रमका एक अतिथि हुन् गेसे सोनाम ।

गेसे उपाधि

तिब्बती बौद्ध धर्मको गेलुग परम्पराअनुसार लामो अध्ययनपछि गेसे उपाधि प्राप्त हुन्छ । यो उपाधि ल्हासाका तीन गुम्बा गान्देन, ड्रेपुङ र सेरासँग सम्बन्धित छ ।

अर्कोतर्फ, भारतस्थित तिब्बती धार्मिक केन्द्रहरूसँग पनि यसको सम्बन्ध रहेको बताउने गरिन्छ । जसलाई दलाई लामासँग जोडेर चिनियाँ पक्षले विश्लेषण पनि गर्दै आएको छ । एक चीन नीतिमा उनीहरूका गतिविधिले असर पर्न सक्ने चुनौती पनि उत्तिकै रहेको विश्लेषण गरिन्छ ।

डा. उल्जित लुभसानजाभ भोलिको सत्रका मुख्य वक्ता हुन् । मंगोलियामा तिब्बती बौद्ध धर्मको गेलुग सम्प्रदाय र दलाई लामाको प्रभाव रहेको मानिन्छ ।

सन् २०२३ मा दलाई लामाले ८ वर्षीय मंगोलियाली बालकलाई १०औं जेब्त्सुन्दाम्बा खुतुक्तुको रूपमा मान्यता दिएका थिए । जेब्त्सुन्दाम्बा खुतुक्तु मंगोलियाली बौद्ध धर्ममा सबैभन्दा उच्च श्रेणीको आध्यात्मिक पद मानिन्छ ।

यो घटनाले अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा राजनीतिक र धार्मिक चर्चा पाएको थियो । चीन–मंगोलियाको सम्बन्धमा समेत तनाव सिर्जना भएको थियो । गेसे र उल्जित अहिले लुम्बिनीको कार्यक्रममा एकसाथ उपस्थित हुने भएकाले यसले फेरि एक पटक सुरक्षा चासो बढाएको विश्लेषण छ ।

नेपालमा हुने यस्तो गतिविधिमा चिनियाँ चासो सधैं पर्दै आएको देखिन्छ । सन् २०२४ मा लुम्बिनीमै हुन लागेको नवौं नान्हाई बौद्ध सम्मेलन आयोजनाको बेला पनि चिनियाँ चासो निकै बढेको थियो । त्यतिबेला चीनले आफू समर्थित ११औं पन्चेन लामा ग्याल्त्सेन नोर्बुलाई विशेष चार्टर्ड विमानमार्फत लुम्बिनी उतार्नेसम्मको रणनीति बनाएको विषय बाहिरिएको थियो । भूराजनीतिक सन्तुलन बिग्रने जोखिम भएपछि नेपाल सरकारले कूटनीतिक नोट जारी गर्र्दै पन्चेनको भ्रमण रोक्नु परेको थियो ।

६ जुलाई २०२६ मा दलाई लामाको ९१औं जन्मदिन नागार्जुनको नाम्ग्याल गुम्बामा मनाउँदा अमेरिकी, फ्रान्स, युरोपेली संघसम्मका कूटनीतिज्ञहरू सहभागी भएको विषय सार्वजनिक भएको थियो । यो विषयमा चिनियाँ पक्षले चासो राख्दै परराष्ट्र मन्त्रालयसँग जानकारीसमेत माग गरेको थियो ।

पछि परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता लोकबहादुर पौडेल क्षेत्रीले पत्रकार सम्मलेन गर्दै नेपाल एक चीन नीतिमा पूर्ण प्रतिबद्ध रहेको पुन:  बताउनुपरेको थियो ।

यो घटना सेलाउन नपाउँदै नेपालमै १७औं अन्तर्राष्ट्रिय तिब्बती अध्ययन सम्मेलन गर्न लागिएको थियो । यसमा पनि चिनियाँ पक्षले विशेष चासो देखाएपछि अन्तिम समयमा रोकिएको थियो ।

नेपाल–भारत खुला सीमा रहनु, लुम्बिनी भारतीय सीमा नजिकै रहनु र भारतमा रहेका निर्वासित तिब्बतीहरू सहजै लुम्बिनी प्रवेश गरेर घुसपैठ हुनसक्ने जोखिम पनि विश्लेषण गरिएको छ ।

तर, आयोजक गौतम भने यी कुराहरू मान्न तयार छैनन् । ‘यहाँ त्यस्तो केही गतिविधि हुँदैन । यो त विशुद्ध शान्तिको पुनर्कल्पना विषयमा केन्द्रित छ । तिब्बती गतिविधिका विषयहरू बेलाबखत नेपालमा उठिरहने भएकाले त्यससँग जोड्न खोजिएको होला, त्यस्तो होइन,’ उनी भन्छन् ।